યુદ્ધને પગલે રશિયાને મોટી આવક, ચીનને બેવડો માર, ભારત દેશ માટે સોનેરી તક...

અમેરિકા–ઈરાન યુદ્ધનો વૈશ્વિક પ્રભાવ: રશિયાને સૌથી મોટો લાભ, ચીનને અબજો ડોલરનું નુકસાન

વિશ્વમાં એક તરફ છેલ્લા ચાર વર્ષથી Russia–Ukraine War ચાલી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ મધ્યપૂર્વમાં નવી ભૂરાજકીય તણાવભરી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે. United States અને Israel દ્વારા Iran પર કરવામાં આવેલા હુમલાઓ બાદ સમગ્ર વિસ્તારમાં અસ્થિરતા વધી ગઈ છે. હુમલાઓમાં ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર Ali Khamenei ના મોત બાદ ઈરાન વધુ આક્રમક બન્યું છે. ઈરાન માત્ર અમેરિકા અને ઈઝરાયલ સામે જ નહીં પરંતુ પડોશી દેશો જેવા કે Kuwait, United Arab Emirates અને Bahrain તરફ પણ મિસાઈલ હુમલા કરી રહ્યું છે.

મધ્યપૂર્વમાં ઉભી થયેલી આ ગંભીર પરિસ્થિતિનો પ્રભાવ સમગ્ર વિશ્વ પર પડી રહ્યો છે. ઈરાને વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ Strait of Hormuz પર કન્ટેનર અને જહાજોની અવરજવર પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. આ માર્ગ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત તેલ પરિવહન માર્ગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. તેની અસર તરીકે ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ઉત્પાદનોનો પુરવઠો અટકી ગયો છે.

આ પરિસ્થિતિના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે અને પ્રતિ બેરલ કિંમત 110 ડોલર પાર પહોંચી ગઈ છે. તેલના વધતા ભાવોની અસર શેરબજારો પર પણ પડી રહી છે અને વિશ્વના ઘણા માર્કેટમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. સપ્લાય ચેન તૂટવાના કારણે ખાતરથી લઈને ખાદ્યપદાર્થો સુધી અનેક ક્ષેત્રોમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ રહી છે. નિષ્ણાતોના મતે જો યુદ્ધ લાંબો સમય ચાલે તો વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ખાદ્ય સંકટ અને ભૂખમરાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

આ યુદ્ધમાં અબજો ડોલરનો ખર્ચ થઈ રહ્યો છે, પરંતુ તેની વચ્ચે કેટલાક દેશોને પરોક્ષ રીતે લાભ પણ થઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને Russia માટે આ પરિસ્થિતિ લાભદાયક બની રહી છે. મધ્યપૂર્વના યુદ્ધ અને હોર્મુઝ માર્ગ બંધ થવાના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલ અને ગેસની માંગ વધી છે, જેના કારણે રશિયાના ઊર્જા નિકાસમાંથી આવકમાં વધારો થઈ રહ્યો છે.

થોડા મહિના પહેલા જ Donald Trump એ ભારત સહિત અનેક દેશોને રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલ ન ખરીદવા માટે દબાણ કર્યું હતું. પશ્ચિમ દેશોએ રશિયન તેલ આયાત પર પ્રતિબંધ પણ મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે રશિયા તેલની આવકનો ઉપયોગ યુદ્ધ માટે કરી રહ્યું છે. ત્યારબાદ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ Vladimir Putin એ પોતાના તેલ પર ભારે ડિસ્કાઉન્ટ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેના કારણે India અને China સહિત ઘણા દેશોએ સસ્તું રશિયન તેલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું હતું.

હાલની પરિસ્થિતિમાં, ઈરાન સાથેના સંઘર્ષના કારણે રશિયન તેલની માંગ વધુ વધી રહી છે. રશિયાએ પોતાના તેલ પર આપાતું ડિસ્કાઉન્ટ પણ ઘટાડી દીધું છે. 28 ફેબ્રુઆરી પહેલા પ્રતિ બેરલ રશિયન તેલ પર 10થી 13 ડોલર સુધી ડિસ્કાઉન્ટ આપવામાં આવતું હતું, પરંતુ હવે તે ઘટાડીને માત્ર 4થી 5 ડોલર કરી દેવામાં આવ્યું છે. ભારતીય સરકારી ઓઈલ કંપની Hindustan Petroleum Corporation Limited (HPCL) એ ફેબ્રુઆરીમાં 13 ડોલર ડિસ્કાઉન્ટ પર રશિયા પાસેથી તેલના બે કાર્ગો ખરીદ્યા હતા, પરંતુ હવે મોટાભાગના દેશો માટે ડિસ્કાઉન્ટ લગભગ સમાપ્ત કરી દેવામાં આવ્યું છે. પરિણામે રશિયન સરકારની આવકમાં વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ કેટલાક યુરોપીયન દેશો પણ ફરી રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાની વિચારણા કરી રહ્યા છે.

બીજી તરફ, આ યુદ્ધનો સૌથી મોટો ફટકો China ને લાગી રહ્યો છે. ચીન ઈરાનના તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર હતો અને તે ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર ઈરાની ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદતો હતો. અંદાજ મુજબ ઈરાનના લગભગ 90 ટકા તેલનો નિકાસ ચીન તરફ જતો હતો. પરંતુ યુદ્ધ શરૂ થતાં આ સપ્લાય લગભગ બંધ થઈ ગયો છે.

તે ઉપરાંત ચીન દ્વારા ઈરાનમાં કરવામાં આવેલા મોટા રોકાણો પણ જોખમમાં મુકાયા છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ચીન ઈરાન સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધ મજબૂત બનાવી રહ્યું હતું. માર્ચ 2021માં બંને દેશોએ લાંબા ગાળાની ભાગીદારી પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેમાં ચીન દ્વારા ઈરાનમાં Belt and Road Initiative હેઠળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં લગભગ 400 અબજ ડોલરનું રોકાણ કરવાની યોજના જાહેર કરવામાં આવી હતી.

પરંતુ અમેરિકાના હુમલા અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિના કારણે આ રોકાણો પર અનિશ્ચિતતા ઉભી થઈ છે. પરિણામે ચીન માટે મોટું નુકસાન ઉભું થયું છે — એક તરફ ઈરાન પાસેથી મળતું સસ્તુ ક્રૂડ ઓઈલ બંધ થયું છે અને બીજી તરફ ઈરાનમાં કરાયેલા અબજો ડોલરના રોકાણ પર જોખમ ઉભું થયું છે. આમ, મધ્યપૂર્વમાં ચાલી રહેલા આ યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં મોટાપાયે ફેરફારો જોવા મળી રહ્યા છે.
 

અમેરિકા–ઈરાન યુદ્ધ અને મધ્યપૂર્વની અસ્થિરતા વચ્ચે ભારત માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ તક પણ ઉભી થઈ શકે છે. નીચે મુખ્ય મુદ્દાઓ મુજબ સમજીએ:

1. સસ્તું રશિયન ક્રૂડ ખરીદવાની તક

• જો હોર્મુઝ માર્ગમાં સમસ્યા રહે અને મધ્યપૂર્વનું સપ્લાય ઘટે તો ભારત વધુ પ્રમાણમાં Russia પાસેથી ક્રૂડ ખરીદી શકે છે.

• ભારત પહેલેથી જ India માટે રશિયન તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર બની ચૂક્યો છે.

• ડિસ્કાઉન્ટ સાથે ખરીદીને ભારત પોતાની રિફાઈનરીઓમાં પ્રોસેસ કરીને વધુ નફો મેળવી શકે છે.

2. રિફાઈનિંગ અને રી-એક્સપોર્ટ બિઝનેસ

• ભારતની મોટી રિફાઈનરીઓ જેમ કે Reliance Industries અને Indian Oil Corporation સસ્તું ક્રૂડ ખરીદીને પેટ્રોલ-ડીઝલ બનાવીને યુરોપ અને અન્ય દેશોમાં નિકાસ કરી શકે છે.

• આથી ભારતનો ઊર્જા નિકાસ બજાર વધે તેવી શક્યતા છે.

3. ગ્લોબલ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં તક

• જો મધ્યપૂર્વ અને ચીનની સપ્લાય ચેન તૂટે તો ઘણા દેશો વિકલ્પ શોધશે.

• આ સ્થિતિમાં “China+1 strategy” હેઠળ કંપનીઓ India તરફ મેન્યુફેક્ચરિંગ ખસેડી શકે છે.

4. ડિફેન્સ અને હથિયાર ઉદ્યોગ

• મધ્યપૂર્વમાં તણાવ વધે ત્યારે ઘણા દેશો ડિફેન્સ ખરીદી વધારતા હોય છે.

• ભારતની કંપનીઓ જેમ કે Hindustan Aeronautics Limited, Bharat Electronics Limited અને Paras Defence and Space Technologies માટે નિકાસની તક વધી શકે છે.

5. ડિપ્લોમેટિક લીડરશિપ

• ભારતનું મધ્યપૂર્વના ઘણા દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધ છે.

• United States, Iran અને Russia ત્રણેય સાથે સંવાદ રાખતા થોડા દેશોમાં ભારત એક છે.