હોર્મુઝમાં તણાવ, સુરત સુધી અસર!

સુરત | સ્ટ્રેઇટ ઓફ હોર્મુઝમાં વધતા ભૂરાજકીય તણાવની અસર હવે માત્ર ખાડી દેશો સુધી સીમિત રહી નથી, પરંતુ તેની તરંગો સુરત સુધી પહોંચી રહી છે. વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને સંવેદનશીલ સમુદ્રી માર્ગોમાંથી એક એવા હોર્મુઝ મારફતે પસાર થતો વૈશ્વિક તેલ અને વેપાર પ્રવાહ અટકે તો ગુજરાતના ઉદ્યોગો પર ભારે આંચ આવી શકે છે.

ખાડીના દરિયામાં ખલેલ પડે તો ગુજરાતના હીરા–ટેક્સટાઇલ વેપાર પર સીધી અસર

વિશ્વના લગભગ 20 ટકા કાચા તેલનો પુરવઠો હોર્મુઝ માર્ગ પરથી થાય છે. ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો ખાડી દેશોથી આવે છે અને તેનું મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર ગુજરાતના બંદરો છે. પરિણામે, હોર્મુઝમાં થતી દરેક હલચલ સુરતના અર્થતંત્રને સીધી અસર કરે છે.

હીરા ઉદ્યોગ પર સીધી માર

સુરત વિશ્વનું હીરા કટિંગ–પોલિશિંગ કેન્દ્ર છે. દુબઈ અને અન્ય ખાડી દેશોથી આવતો કાચા હીરાનો પુરવઠો જો મોડો પડે, તો નિકાસ સમયસર ન થાય અને શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો થાય. વેપારીઓના જણાવ્યા મુજબ ઇન્શ્યોરન્સ પ્રીમિયમ અને ભાડામાં વધારો થવાની શક્યતા છે.

ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ ચિંતામાં

સુરતના ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ માટે જરૂરી પેટ્રોકેમિકલ કાચા માલ ખાડી દેશોમાંથી આવે છે. હોર્મુઝમાં અવરોધ સર્જાય તો ઉત્પાદન ખર્ચ વધે અને તેની અસર નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો પર પડે.

બંદરો પર નજર

હઝીરા, મુન્દ્રા અને કાંડલા જેવા બંદરો પર આવતી-જતી નૌકાઓનું મોટું પ્રમાણ ખાડી દેશો સાથે જોડાયેલું છે. શિપિંગ શેડ્યૂલમાં ફેરફાર થતાં નિકાસ–આયાત પ્રક્રિયામાં વિલંબ થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

મોંઘવારીનો ભય

હોર્મુઝમાં અસ્થિરતા વધે એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવોમાં ઉછાળો આવે છે. તેનો સીધો ફટકો ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ અને સામાન્ય જનજીવન પર પડી શકે છે.

વેપાર જગતનું કહેવું છે કે,
“હોર્મુઝમાં શાંતિ રહે તો સુરતના ઉદ્યોગો સ્થિર રહે. કોઈ પણ પ્રકારનો લાંબાગાળાનો તણાવ નિકાસ અને રોજગાર માટે જોખમરૂપ બની શકે છે.”

સુરતથી ખાડી સુધીની અદૃશ્ય દોરી

સુરત ભૌગોલિક રીતે દૂર હોવા છતાં વૈશ્વિક વેપારની દોરીએ હોર્મુઝ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. ખાડીમાં શાંતિ એટલે સુરતના કારખાનાઓમાં સ્થિરતા — અને તણાવ એટલે અનિશ્ચિતતા.

હોર્મુઝ સામુદ્રધુની શું છે?

હોર્મુઝ સામુદ્રધુની, જેને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, એક સાંકડો પરંતુ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ જળમાર્ગ છે. આ સામુદ્રધુની ઓમાનના મુસંદમ દ્વીપકલ્પ અને ઈરાન વચ્ચે સ્થિત છે અને પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત સાથે જોડે છે.

આ દરિયાઈ માર્ગ અંદાજે 30 માઇલ પહોળો છે અને તે ઊંડો તથા દરિયાઈ જોખમોથી પ્રમાણમાં મુક્ત માનવામાં આવે છે. પર્સિયન ગલ્ફ આસપાસના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશો — જેમ કે ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ — ખુલ્લા સમુદ્ર સુધી પહોંચવા માટે હોર્મુઝ સામુદ્રધુની પર ભારે નિર્ભર છે. ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલથી ભરેલા જહાજોની અવરજવર માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વનો છે.

સાંકડો પરંતુ સંવેદનશીલ માર્ગ

સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર 33 કિલોમીટર પહોળી છે. તેમાં આગળ-પાછળ દિશામાં ઉપયોગમાં લેવાતી શિપિંગ લેનની પહોળાઈ ફક્ત 3 કિલોમીટર જેટલી છે. આ કારણે આ માર્ગને અવરોધિત કરવો અથવા અહીંથી પસાર થતા જહાજો પર હુમલો કરવો તુલનાત્મક રીતે સરળ બની જાય છે, જે તેને ભૂરાજકીય દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે.

ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાને સીધી અસર

જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના નેશનલ સિક્યોરિટી સ્ટડીઝ સેન્ટરના એસોસિએટ પ્રોફેસર લક્ષ્મણકુમાર બેહરા મુજબ, જો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ માર્ગ બંધ થાય તો વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થશે. તેની સીધી અસર ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા પર પડશે, ખાસ કરીને ઇરાક અને અમુક અંશે સાઉદી અરેબિયા પરથી થતી ક્રૂડ ઓઇલની આયાત પર મોટો પ્રભાવ પડશે.

અખાતી ક્ષેત્રના ઘટનાક્રમ પર નજીકથી નજર રાખતા ભારતીય નૌકાદળના ભૂતપૂર્વ પ્રવક્તા કેપ્ટન ડી.કે. શર્મા (નિવૃત્ત) જણાવે છે કે,
“હોર્મુઝ સામુદ્રધુની બંધ કરવાની ઈરાનની ધમકી વૈશ્વિક તેલ વેપારમાં મોટો વિક્ષેપ ઉભો કરી શકે છે.”

ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઉછાળો શક્ય

અમેરિકાએ ઇરાનના ત્રણ પરમાણુ સ્થળો પર બોમ્બ હુમલા કર્યા બાદ, ઈરાને સંકેત આપ્યો છે કે હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીને જહાજોની અવરજવર માટે બંધ કરવી તેના વિરોધીઓ પર દબાણ લાવવાનો વિકલ્પ બની શકે છે.

વિશ્વનું અંદાજે 30 ટકા તેલ અને લગભગ એક તૃતિયાંશ એલએનજી દરરોજ આ ખાડી માર્ગ મારફતે સપ્લાય થાય છે. જો હોર્મુઝ માર્ગ બંધ થાય તો વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ પુરવઠામાં ઘટાડો થશે અને તેના કારણે તેલના ભાવોમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળી શકે છે.

વીમા, ચલણ અને રોકાણ પર અસર

શિપિંગ ટ્રાફિકમાં થતો કોઈપણ વિક્ષેપ વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો કરી શકે છે. મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવને કારણે કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો ઈરાન પ્રતિશોધ લે તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ 80થી 90 ડોલર પ્રતિ બેરલ,甚至 100 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે.

આ ઉપરાંત, આ ક્ષેત્રના દેશોના ચલણમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે અને વૈશ્વિક રોકાણકારો વધુ સ્થિર બજારો તરફ વળે તેવી શક્યતા છે.

IAEAનું ચેતવણીભર્યું મૂલ્યાંકન

આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA)ના તાજેતરના વિશ્લેષણ મુજબ, હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતા માર્ગમાં નાનો પણ વિક્ષેપ ઓઇલ બજારો પર નોંધપાત્ર અસર કરી શકે છે. ભૂરાજકીય અને આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ તેલ ઉત્પાદકો અને ગ્રાહકો બંને માટે ચિંતા ઊભી કરી રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા નીતિના એજન્ડામાં તેલ પુરવઠાની સુરક્ષા આજે સૌથી ઉપર છે, અને તેમાં હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીની ભૂમિકા કેન્દ્રીય બની રહી છે.